Ήθελα να γράψω ένα ποστάκι για ένα βιβλίο, που χρησιμοποιεί τη λέξη χωρίς εισαγωγικά:

0174540

Στη βιβλιοθήκη μου είχα κι ένα άλλο, που μιλάει για το «παιδομάζωμα» – σε εισαγωγικά:

6946f460d63e609ca67ec96e2dfbef1d

Με μια πρώτη ματιά θα πει κανείς ότι πρόκειται για δυο βιβλία (δυο προσεγγίσεις) που δεν έχουν την παραμικρή επαφή. Κι όμως, όποιος τα διαβάσει θα επισημάνει εύκολα δυο χαρακτηριστικές αναλογίες:

  • Η προφανέστατη ειλικρίνεια με την οποία κάθε βιβλίο παρουσιάζει και υπερασπίζεται τη δική του αλήθεια.
  • Ο απόλυτος ελληνοκεντρισμός αμφοτέρων: σημείο αναφοράς είναι πάντοτε η λέξη «Ελλάδα».

Μια εκδοχή είναι να έχει δίκιο ο ένας – και ο άλλος να είναι λάθος. Μια δεύτερη, να έχουν λάθος και οι δύο. Και μια τρίτη, να έχουν δίκιο και οι δύο, με την έννοια ότι υπερασπίζονται βιώματα και αναμφισβήτητες προσωπικές αλήθειες.

Όπως και να έχει, μας δίνουν την αφορμή για μια ακόμα κατάδυση σ’ εκείνα τα χρόνια, που σημαδεύουν ακόμα τις ζωές μας. Και δεν εννοώ τις ζωές αυτών που έζησαν τα γεγονότα του Εμφυλίου, αλλά και αυτών που ακολούθησαν, ίσως και αυτών που πρόκειται να ακολουθήσουν.

*

Μια από τις σκληρότερες συνέπειες του Εμφυλίου αφορά τα νεαρά ελληνόπουλα της εποχής. Πολλές δεκάδες χιλιάδες έμειναν ορφανά. Άλλα από αυτά βρέθηκαν στην ΕΣΣΔ και στις άλλες «σοσιαλιστικές» χώρες. Άλλα δόθηκαν (ή «πουλήθηκαν») σε χώρες της Δύσης. Και πολλά έμειναν, επιβίωσαν και μεγάλωσαν στην Ελλάδα, στις σκληρές συνθήκες της δεκαετίας του πενήντα και του εξήντα. Ας προσπαθήσουμε να δούμε τα δεδομένα.

Πόσα ήταν τα παιδιά που βρέθηκαν στις «σοσιαλιστικές» χώρες; Γράφει ο Τάκης Καμπύλης:

Ακόμη και ο τελικός αριθμός αμφισβητείται. Αν και η επίσημη εκδοχή της ΕΒΟΠ έκανε λόγο για 25.000 παιδιά, οι τότε ελληνικές αρχές της Αθήνας έκαναν λόγο για 28.000 παιδιά. Η διαφορά ίσως να οφείλεται στο ότι τα παιδιά που βρέθηκαν στη Γιουγκοσλαβία δεν βρίσκονταν κάτω από την ομπρέλα της ΕΒΟΠ (έρευνα Θανάση Μητσόπουλου). Ο Ιάκωβος Μιχαηλίδης (επίκουρος καθηγητής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο) κατεβάζει τον αριθμό στις 23.000.

(Πηγή: http://news.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_ell_100040_09/03/2008_262305 )

Δίνονται και άλλοι αριθμοί: Ο Πέτρος Κόκκαλης, στα 1949, κάνει λόγο για 18.000. Ο Γεώργιος Γκαγκουλιάς για 20.000 περίπου. Και ο ιστορικός Τάσος Βουρνάς καταλήγει σε 25.000.

Ίσως ο αριθμός των 28.000 είναι ο σωστός, αν λάβουμε υπόψη τα λίγες χιλιάδες παιδιά που επέστρεψαν στην Ελλάδα, τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του ’50, μέσω του Διεθνούς Ερυθρού Σταυρού.

Και τα παιδιά που έμειναν στην Ελλάδα; Αντιγράφω από τον Καμπύλη:

Σύμφωνα με έρευνα της Τασούλας Βερβενιώτη (ιστορικός), στις 53 παιδουπόλεις που ιδρύθηκαν από τη Φρειδερίκη υπολογίζεται (με τα επίσημα στοιχεία του 1950) ότι φιλοξενήθηκαν 18.000 παιδιά και ότι το συνολικό σχέδιο προστάτευσε 65.000 παιδιά. Πάντως, και τα νούμερα αυτά αμφισβητούνται και η ιστορικός εκτιμά τον συνολικό αριθμό των παιδιών τα οποία έτυχαν προστασίας από τους εμπολέμους στις 50.000.

Γιατί σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε από το ΚΚΕ αυτή η γιγάντια επιχείρηση; Παραθέτω δυο απόψεις μελετητών, παρμένες από το άρθρο του Καμπύλη.

Ν. Μαραντζίδης:

Υποστηρίχθηκε από το ΚΚΕ πως στόχος της επιχείρησης υπήρξε η σωτηρία των παιδιών από τα δεινά του πολέμου. Υποστηρίχθηκε, επίσης, πως τα παιδιά δόθηκαν εθελοντικά από τους γονείς τους. Τα παραπάνω επιχειρήματα δεν ευσταθούν. Επρόκειτο για μια αμυντική επιχειρηματολογία απέναντι στις καταγγελίες της κυβέρνησης της Αθήνας που υποστήριζε πως τα παιδιά «απήχθησαν βιαίως» με σκοπό τον αφελληνισμό τους.

Η απόφαση της μετακίνησης των παιδιών στηρίχθηκε σε στρατιωτική και όχι ανθρωπιστική λογική. Ο ΔΣΕ αντιμετώπιζε σοβαρότατο πρόβλημα προσέλευσης μαχητών. Από τα μέσα του 1947, η στρατολογία γίνεται βίαια. Η εθελοντική κατάταξη στο ΔΣΕ δεν έφτανε ούτε το 10%. Από ένα σημείο και μετά, οι αντάρτες δεν έβρισκαν άνδρες στα χωριά να στρατολογήσουν. Με την πάροδο του χρόνου ο αριθμός των γυναικών που στρατολογούνται αυξάνεται δραματικά. Από την άνοιξη του 1949, οι γυναίκες αποτελούν το 30% των μάχιμων και το 70% των βοηθητικών στις μονάδες του ΔΣΕ. Αυξάνεται επίσης ο αριθμός των ανηλίκων μαχητών. Το 1949, ένας στους πέντε μαχητές του ΔΣΕ ήταν σίγουρα 18 ετών και κάτω. Το ΚΚΕ αποφασίζει να μετακινήσει τα παιδιά προκειμένου οι γονείς τους (κυρίως οι μάνες) να μπορούν να πολεμήσουν στις γραμμές του. Επιπλέον, με τα παιδιά «μέσα», οι γονείς δεν μπορούσαν φυσικά να λιποτακτήσουν από τις γραμμές του ΔΣΕ. Οι λιποταξίες ήταν μια πληγή που μάστιζε το ΔΣΕ και η ηγεσία του σκεφτόταν διαρκώς τρόπους να την εμποδίσει.

Κάποια από τα μεγαλύτερα παιδιά επέστρεψαν με το όπλο στο χέρι προκειμένου να πολεμήσουν με το ΔΣΕ στην τελευταία φάση αυτού του πολέμου. Ποιος είναι ο ακριβής αριθμός αυτών των παιδιών δεν γνωρίζουμε, ούτε πόσα από αυτά σκοτώθηκαν, τραυματίστηκαν ή συνελήφθησαν με το όπλο στο χώρο και στάλθηκαν φυλακή ή εξορία. Παραμένουν θέματα ταμπού. Οπως δεν γνωρίζουμε πόσα παιδιά χάθηκαν στο δρόμο, πεθαίνοντας από κακουχίες, το κρύο ή τους βομβαρδισμούς.

Στις Λαϊκές Δημοκρατίες πολλά από αυτά τα παιδιά βρήκαν στοργή και ένα καλύτερο μέλλον από αυτό που πιθανόν θα είχαν, αν ο πόλεμος δεν εμφανιζόταν στη ζωή τους. Μορφώθηκαν και ενσωματώθηκαν στις κοινωνίες υποδοχής χωρίς να χάσουν την ελληνική τους ταυτότητα. Αρκετοί επούλωσαν τα τραύματά τους και θυμούνται τις παιδικές τους στιγμές στους παιδικούς σταθμούς με νοσταλγία. Ομως αυτό είναι πραγματικά μια άλλη ιστορία.

Ι.Δ. Μιχαηλίδης:

Ο υπογράφων έχει στην κατοχή του και επεξεργάζεται σημαντικό αρχειακό υλικό για το ζήτημα από ελληνικές, βαλκανικές, δυτικοευρωπαϊκές και αμερικανικές πηγές, δημόσιες και ιδιωτικές. Τα αρχειακά διαθέσιμα καταδεικνύουν πως η ανθρωπιστική πλευρά της μεταφοράς των παιδιών από τα θέατρα των πολεμικών συγκρούσεων δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να υποτιμηθεί και παραμένει κυρίαρχη. Το αποδεικνύουν, εξάλλου, και η συγκινητική υποδοχή καθώς και η εκπαίδευση που έλαβαν τα παιδιά στις χώρες υποδοχής. Ωστόσο, όμως φαίνεται πως για την τελική απόφαση της μεταφοράς των παιδιών από την Ελλάδα συνηγόρησαν και άλλα αίτια, λιγότερο ανθρωπιστικά. Η διασφάλιση με τον τρόπο αυτό πολύτιμων εφεδρειών για τον ΔΣΕ, κυρίως γυναικών απαλλαγμένων πλέον από τα οικογενειακά βάρη, σε μια κρίσιμη μάλιστα στιγμή της εμφύλιας σύρραξης δεν μπορεί να αποκλεισθεί. Ούτε και η μετακίνηση παιδιών χωρίς τη συγκατάθεση των γονέων τους, όπως εξάλλου αποδείχθηκε στην πράξη από τον επαναπατρισμό πολλών εξ αυτών στη διάρκεια της δεκαετίας του 1950. Τέλος, σποραδικές αναφορές σημειώνουν και τη συμμετοχή κάποιων παιδιών στις τελευταίες μάχες στους ορεινούς όγκους της Δυτικής Μακεδονίας, το καλοκαίρι του 1949. Η παραπάνω σύντομη ανάλυση δεν αποσκοπεί στον συμψηφισμό των ευθυνών για τα γεγονότα. Στοχεύει απλώς να συμβάλει σε μια νηφάλια συζήτηση για ένα εξ ορισμού αμφιλεγόμενο ζήτημα που δίχασε επί μακρόν την ελληνική κοινωνία. Σε έναν Εμφύλιο Πόλεμο περισσεύουν τα πάθη και οι εντάσεις. Οι «Ανταρτόπληκτοι», τα παιδιά του «παιδομαζώματος» αλλά και του «παιδοφυλάγματος», βίωσαν τα πάθη αυτά ίσως περισσότερο από κάθε άλλον.

Αξίζει να σταθούμε για λίγο σε αυτές τις απόψεις. Ο Μαραντζίδης υποστηρίζει ότι ήταν θέμα στρατιωτικής και όχι ανθρωπιστικής λογικής. Ο Μιχαηλίδης δέχεται ως κυρίαρχη την ανθρωπιστική πλευρά. Μου φαίνεται λογικό, ότι σε μια τόσο μεγάλη και δύσκολη επιχείρηση, η αναζήτηση των αιτίων δε μπορεί να είναι μονομερής. Η άποψη Μιχαηλίδη μου φαίνεται περισσότερο κοντά στα πράγματα – με την προσθήκη ότι υπήρξε και ένας (απροσδιόριστος, αλλά σημαντικός) αριθμός παιδιών (και των μανάδων τους, σε ορισμένες περιπτώσεις) που βρέθηκαν εκτός συνόρων χωρίς τη θέλησή τους.

Η επίμαχη λέξη μπορεί να γράφεται χωρίς εισαγωγικά, εάν αφορά αυτά τα παιδιά. Και με εισαγωγικά, εάν αφορά τα υπόλοιπα.

*

Στα περισσότερα ποστ της καλύβας για την Εμφύλιο, το πραγματικό ενδιαφέρον δε βρίσκεται στο αρχικό κείμενο, αλλά στα σχόλια. Ελπίζω ότι το φαινόμενο θα επαναληφθεί – και θα μας δοθεί η ευκαιρία να παρουσιάσουμε εκεί και να συζητήσουμε κάποια από τα πολλά ενδιαφέροντα στοιχεία που περιέχονται στα δυο βιβλία που παρουσιάζονται. Στο μεταξύ, να μια μικρή επιλογή από αναρτήσεις στο δίκτυο, σχετικές με το θέμα – στις οποίες, ωστόσο, πρέπει να παραμερίσετε τους φανατισμούς και να αναζητήσετε τα πραγματικά δεδομένα!