Του Πραματευτή

Εντός των ορίων της πανεπιστημιούπολης του ΑΠΘ έχουν βρεθεί τρεις εβραϊκοί τάφοι της παλαιοχριστιανικής περιόδου. Το εβραϊκό νεκροταφείο της περιόδου αυτής βρίσκεται εντός του ενός από τα δύο νεκροταφεία που διέθετε κατά την αρχαιότητα η πόλη της Θεσσαλονίκης, ένα ανατολικά και ένα δυτικά του τείχους που περιέβαλλε την πόλη από τα ελληνιστικά χρόνια. Ευρισκόμενο στα ανατολικά του τείχους, το εβραϊκό νεκροταφείο ορίζεται στα δυτικά από το χείμαρρο της Ευαγγελίστριας, στα ανατολικά από το χείμαρρο των Σαράντα Εκκλησιών, και στα βόρεια και τα νότια από τις νοητές προεκτάσεις των οδών Αγίου Δημητρίου και Εγνατίας αντιστοίχως. Οι διαστάσεις του εβραϊκού νεκροταφείου της εποχής αυτής είναι μικρότερες από το αντίστοιχο των νεότερων χρόνων, λόγω επέκτασης το 16ο αιώνα μετά την άφιξη στη Θεσσαλονίκη των Σεφαραδιτών Εβραίων.

Τα εβραϊκά ταφικά μνημεια της Θεσσαλονίκης δε διαφοροποιούνται τυπολογικά και θεματολογικά από τα άλλα σύγχρονά τους, ενώ το ίδιο ισχύει και για τα κτερίσματα που βρέθηκαν σε αυτά. Είναι εύλογο, λοιπόν, να παρατηρούνται επιδράσεις από  μη εβραϊκά ταφικά έθιμα της εποχής, όπως η διαμόρφωση κτιστού προσκέφαλου. Χαρακτηριστικά των εβραϊκών ταφικών μνημείων της περιόδου είναι το επίχρισμα των τοίχων με ασβεστοκονίαμα, η διακόσμηση με κόκκινες ταινίες, και οι παραστάσεις της επτάφωτης λυχνίας, της μενορά. Φέρουν, επίσης, επιγραφές με ονόματα εβραϊκά  αλλά και διπλά, δηλαδή ελληνικά και εβραϊκά. Κατά τους πρώτους αιώνες της παλαιοχριστιανικής εποχής στο χώρο του εβραϊκού νεκροταφείου ενταφιάζονταν και οι προσήλυτοι στο χριστιανισμο Εβραίοι. Συνήθως οι τάφοι προετοιμάζονταν όσο οι μέλλοντες ένοικοί τους βρίσκονταν ακόμη εν ζωή.

 Οι δύο από τους ανασκαμμένους εβραϊκούς τάφους βρίσκονται ανάμεσα στο κτήριο της Νομικής σχολής και το κτήριο Διοίκησης και ήρθαν στο φως κατά τη θεμελίωση του πρώτου τη δεκαετία του 1960. Πρόκειται για cubicula, δηλαδή, τάφους μνημειακής μορφής με αρκοσόλια, τόξα τα οποία στεγάζουν χώρους ταφής. Είναι ημιυπόγειες αίθουσες, χτισμένες με αργούς λίθους, ενώ η οροφή τους είναι πλινθόκτιστη. Στις τρεις πλευρές τους έχουν αρκοσόλια και στην τέταρτη δρόμο που οδηγεί στο νεκρικό θάλαμο. Στο εσωτερικό τους ήταν τοποθετημένες σαρκοφάγοι μαρμάρινες ή κτιστές χωρίς κάλυψη, όταν τα φέρετρα ήταν κατασκευασμένα από μόλυβδο.

 Εν γένει, είναι ασύνηθες φαινόμενο η τοποθέτηση περισσότερων του ενός νεκρού στους τάφους, λόγω σχετικής απαγόρευσης της εβραϊκής θρησκείας. Γι΄αυτό, ανακομιδές λειψάνων και επαναχρησιμοποίηση τάφων συναντούμε μόνο σε ορισμένους τάφους, κυρίως όταν πρόκειται για οικογενειακούς. Στην περίπτωση αυτή εμπίπτουν και τα δύο αυτά cubicula. Τμήμα του δαπέδου από χοντρό ψηφιδωτό με γεωμετρικά σχήματα του ενός τάφου καταστράφηκε για να δημιουργηθεί χώρος για μία επιπλέον ταφή μέσα στο cubiculum. Η καταστρατήγηση της θρησκευτικής παράδοσης οφείλεται στην επίδραση των ελληνικών εθίμων. Ο τάφος, στους τοίχους του οποίου διασώζονται ίχνη γραπτής διακόσμησης πάνω σε υπόλευκο επίχρισμα ασβεστοκονιάματος, χρονολογείται στις αρχές του 4ου  μ.Χ. αιώνα.

Ο δεύτερος τάφος έχει δάπεδο από χώμα και πλίνθους οι οποίες φέρουν δαχτυλιές σχήματος χιαστί, όπως και οι πλίνθοι που χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή κτηρίων του Γαλεριανού συγκροτήματος και, αρχικά, είχε προσκέφαλο. Αργότερα, έγιναν ενταφιασμοί και στις παράπλευρες θήκες του τάφου χωρίς να σώζονται λείψανα -πιθανώς λόγω σύλησης. Ο τάφος χρονολογείται στο πρώτο τέταρτο του 4ου αιώνα. Στη θύρα του τάφου βρέθηκε εγχάρακτη επιγραφή με το όνομα του ιδιοκτήτη του τάφου «Βενιαμής ω κε Δομέτιος». Ίσως πρόκειται για έναν εξελληνισμένο Ιουδαίο που κάποια στιγμή της ζωής του βαπτίστηκε και ονομάστηκε Δομέτιος.

*

Ο Πραματευτής (τον οποίο ευχαριστώ πολύ) έστειλε αυτό το κείμενο γιατί αναρωτήθηκαμε αν ο τάφος που βρίσκεται πίσω από το υαλόφρακτο ανάμεσα στο κτήριο της Νομικής και στο κτήριο Διοίκησης του ΑΠΘ είναι όντως Εβραϊκός. Τελικά οι τάφοι είναι τρεις, εκ των οποίων στο κείμενο περιγράφονται δύο. Πιθανόν στο ίδιο σημείο, ο ένας δίπλα στον άλλον.

Advertisements