chiba_tetsuya

Το έφερε το μέηλ και το βρήκα πολύ ενδιαφέρον. Έχει δημοσιευτεί στο ART και ΘΕΑΜΑΤΑ, στις 8/4/2001. Η ανάγνωση ενδείκνυται μόνο για σκληροπυρηνικούς επισκέπτες – οι άλλοι ας το αφήσουν για το χειμώνα.

Από τον  ΘΑΝΑΣΗ ΓΙΑΛΚΕΤΣΗ

«Αριστερά είναι να κάνεις το καλό για τους άλλους, δεξιά είναι να κάνεις το
καλό για τον εαυτό σου. Αριστερά είναι ο Καντ, δεξιά είναι ο Μπένθαμ».

Μιλάει ένας συντηρητικός που απευθύνεται στην αριστερά. Είναι ο ιταλός
πολιτειολόγος Τζοβάνι Σαρτόρι.

Πώς είναι όμως δυνατό -και με ποια κριτήρια- να τοποθετεί κανείς τον Καντ
στην αριστερά και τον Μπένθαμ στη δεξιά; Στο κάτω κάτω, ο Καντ δήλωνε το
1795 ότι η δημοκρατία «είναι υποχρεωτικά ένας δεσποτισμός», ενώ ο Μπένθαμ
ήταν στον καιρό του ένας προοδευτικός ριζοσπάστης.

Στο βιβλίο του «Demorcazia: cosa e» (Rizzoli, 1993) ο Σαρτόρι αφιερώνει
λίγες σελίδες για να εξηγήσει αυτό το παράδοξο και να διευκρινίσει τη θέση
του. Αυτό που θέλει να τονίσει ο ιταλός πολιτειολόγος είναι ότι η ισχυρή
ηθική είναι εκείνη του Καντ (η ηθική του χρέους χωρίς όρους), ενώ η
ωφελιμιστική ηθική είναι μια αδύναμη ηθική (η ηθική του υπολογισμού που
αποβλέπει στην ευτυχία), που δεν ταιριάζει με την ηθική απολυτότητα της
αριστεράς.

Με τη συμβολή του στο συλλογικό «Sinistra punto zero» (Donzelli, 1993), ο
Σαρτόρι προσθέτει ότι σήμερα το πρόβλημα της αριστεράς παραπέμπει κυρίως στη
διαφορά ανάμεσα στον Καντ και τον Μαξ Βέμπερ.

Ο Βέμπερ ήταν αυτός που διέκρινε ανάμεσα στην απόλυτη επιδίωξη των αξιών,
την «ηθική της πεποίθησης» (Gesinnungsethik) και σε μιαν «ηθική της ευθύνης»
(Verantwortungsethik), η οποία μας υποχρεώνει να σταθμίζουμε και να
λογαριάζουμε περισσότερο τις συνέπειες των ενεργειών μας. Η ηθική της
αριστεράς ευθυγραμμίστηκε -σε σημείο καταστροφικό για την ουτοπία της- με
την ηθική της πεποίθησης και ήταν μια ηθική που έβλεπε μόνο τους σκοπούς και
παραγνώριζε εντελώς τα μέσα.

Ενώ στο εξής -σύμφωνα πάντα με τον Σαρτόρι-πρέπει να ταυτίζεται όλο και
περισσότερο με την ηθική της ευθύνης, με το πρόβλημα δηλαδή των συνεπειών
που μπορεί να έχουν και οι πιο ευγενικές προθέσεις και τα πιο φιλόδοξα
οράματα και εγχειρήματα.

Το να συνδέουμε την αριστερά με μιαν ηθικότητα στην πολιτική δεν σημαίνει
μόνον ότι αναγνωρίζουμε την ευγένεια των ηθικών της προθέσεων. Σημαίνει
επίσης ότι εξηγούμε καλύτερα τις δυσκολίες της και τις αποτυχίες της. Οπως
έγραφε προφητικά ο Χέλντερλιν: «Αυτό που πάντοτε μετέτρεπε το κράτος σε
επίγεια κόλαση είναι ακριβώς η προσπάθεια του ανθρώπου να το μετασχηματίσει
σε παράδεισό του…».

Ο Σαρτόρι αναδιατυπώνει αυτή τη θέση ως εξής: Οποιος επιδιώκει το καλό
πέφτει πιο εύκολα στο κακό. Αυτό το κλασικό επιχείρημα του συντηρητισμού
καταλήγει βέβαια να ευνοεί τη δεξιά, η οποία τελικά είναι λιγότερο πιθανό να
κάνει λάθη. Η δεξιά εμπιστεύεται το αόρατο χέρι της αγοράς. Σύμφωνα με τις
αναλύσεις του Ανταμ Σμιθ, ο homo economicus, ο οποίος επιδιώκει μόνο το δικό
του ατομικό συμφέρον, επιτυγχάνει -χωρίς καν να το επιθυμεί ή να αποβλέπει
συνειδητά σε αυτό- ένα συλλογικό όφελος, ένα γενικό καλό. Με δυο λόγια, η
δεξιά επιτυγχάνει το καλό χωρίς κατ’ ανάγκην να σκοπεύει σ’ αυτό, ενώ η
αριστερά καταλήγει πιο εύκολα στο κακό, ακριβώς επειδή επιδιώκει το καλό.
Στο βιβλίο του «Democrazia: cosa e», ο Σαρτόρι εξηγεί:

«Κατά κανόνα «αριστερά» είναι η πολιτική που επικαλείται την ηθική και
αρνείται το άδικο. Στις προθέσεις και στην αυθεντικότητά της, αριστερά είναι
να κάνεις το καλό για τον άλλο, είναι αλτρουισμός, ενώ «δεξιά» είναι να
κάνεις το καλό για τον εαυτό σου, είναι εγωισμός. Αλλά έπειτα παρεμβάλλεται,
για να περιπλέξει τα πάντα, η ετερογένεση των σκοπών ή σε κάθε περίπτωση
παρεμβάλλονται οι απρόβλεπτες συνέπειες των σκοπών μας…

Επομένως η ετερογένεση των σκοπών διαστρεβλώνει τις προθέσεις: ο εγωισμός
μπορεί να υπηρετεί το συλλογικό συμφέρον και στον ίδιο βαθμό ο αλτρουισμός
μπορεί να ναυαγήσει στη γενική ζημία».

Ο Σαρτόρι προτιμά να χαρακτηρίζει την αριστερά με βάση το αίτημα της
κοινωνικής δικαιοσύνης και όχι με το αίτημα της ισότητας (με βάση το οποίο
τη διακρίνει ο Μπόμπιο).

Η έννοια της ισότητας είναι πολύ παλιά. Αλλά η αρχαιοελληνική ισότης ήταν
κυρίως ισονομία.

Και ήδη στα 1835-1840, ο Τοκβίλ έβρισκε στην Αμερική μια «κοινωνική ισότητα»
και την αντιπαρέθετε σαφώς στη «σοσιαλιστική ισότητα». Η τελευταία ήταν για
τον Τοκβίλ μια «ισότητα μέσα στην ένδεια και στη δουλεία».

Και πώς μπορούμε να ξεχνάμε μιαν ολόκληρη σειρά στοχαστών -από τον Τοκβίλ ώς
τον Ραϊμόν Αρόν- οι οποίοι έβλεπαν στην ισότητα μιαν αρχή της δημοκρατίας
και επομένως όχι μιαν αρχή που χαρακτηρίζει ιδιαίτερα την αριστερά;

Σε μιαν επιστολή γραμμένη στις 24 Ιουνίου του 1790, ο Μαρά έγραφε στον
Ντεμουλέν:

«Σε τι χρησιμεύει η πολιτική ελευθερία για όποιον δεν έχει ψωμί να φάει;
Χρησιμεύει μόνον για φιλόδοξους θεωρητικούς και πολιτικούς». Το ερώτημα ήταν
σοβαρό, αλλά η απάντηση ήταν ανεπαρκής.

Ο Ντεμουλέν θα το ανακάλυπτε σύντομα και θα πλήρωνε με την ίδια τη ζωή του
αυτή την ανακάλυψη. Το ότι η ελευθερία δεν δίνει ψωμί είναι αλήθεια. Το ότι
συνήθως δεν ενδιαφέρει και πολύ αυτόν που πεινάει είναι επίσης αληθινό (αν
και η ελευθερία τού επιτρέπει τουλάχιστον να διεκδικήσει το ψωμί). Αλλά, αν
η ελευθερία δεν δίνει ψωμί, είναι εξίσου ή και περισσότερο βέβαιο ότι δεν το
δίνει και η ανελευθερία.

Ο Σαρτόρι προσθέτει ότι η ισότητα που επεδίωξε ιδιαίτερα η αριστερά, έτσι
όπως έγινε αντιληπτή από το μαρξισμό, υπήρξε φτωχή διανοητικά και
καταστροφική στην πράξη. Φτωχή διανοητικά, επειδή ο μαρξισμός μπέρδεψε τα
προβλήματα ισότητας και τα προβλήματα ελευθερίας, αρνήθηκε την ισότητα
ευκαιριών και δεν συνέβαλε ουσιαστικά στην ανάλυση των κριτηρίων με τα οποία
μπορούμε να διαχειριστούμε το πολύπολο σύνολο των μορφών της ισότητας.
Καταστροφική στην πράξη, επειδή οι μη ίσοι που υποφέρουν πραγματικά είναι οι
φτωχοί (αν όλοι ήσαν άνισα πλούσιοι το πρόβλημα θα ήταν πρόβλημα φθόνου).
Και, σύμφωνα πάντα με τον Σαρτόρι, οι μόνες κοινωνίες που βγήκαν από τη
φτώχεια, με την έννοια ότι οι φτωχοί περιορίζονται σε μια μειονότητα (της
τάξης του 20%), είναι οι κοινωνίες της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης.

Αντίθετα, οι κοινωνίες που η αριστερά στιγμάτισε ως κοινωνίες που μια
ορισμένη αριστερά αναγνώρισε ως ενσάρκωση των ιδεωδών της, οι κοινωνίες του
«υπαρκτού σοσιαλισμού», παρέμειναν κοινωνίες φτωχών ή κοινωνίες της
γενικευμένης στέρησης.

Επομένως, συμπεραίνει ο Σαρτόρι, είναι καλύτερο να πούμε ότι η αριστερά
συνδέεται περισσότερο με το αίτημα της κοινωνικής δικαιοσύνης παρά με εκείνο
της ισότητας.

Με βάση το κριτήριο της κοινωνικής δικαιοσύνης η αριστερά είναι η δύναμη που
επιδιώκει τον περιορισμό της λογικής της αγοράς, η δύναμη που θέτει το
«κοινωνικό ζήτημα», που υποστηρίζει τους θεσμούς του κοινωνικού κράτους και
την πάλη για την καταπολέμηση της κοινωνικής αδικίας.

Ωστόσο, δεν υπάρχουν μόνον τα ιδεώδη, αλλά υπάρχουν και οι αντιστάσεις που
προβάλλει η πραγματικότητα και οι πολύπλοκες αλληλεπιδράσεις που γεννιούνται
από αυτή τη σχέση ανάμεσα σε ιδέες, προγράμματα και πραγματικότητα.

Διαφορετικά, η αριστερά θα ταυτιζόταν με την υπεράσπιση των φτωχών, της
απασχόλησης, του κοινωνικού κράτους κ.ο.κ. Αλλά, αν ήταν τόσο εύκολο, η
αριστερά δεν θα βρισκόταν -όπως βρίσκεται σήμερα- σε κρίση. Και βρίσκεται σε
κρίση επειδή γνωρίζει πλέον -το μάθημα των γεγονότων είναι αρκετά διδακτικό-
ότι η επιδίωξη αυτών των στόχων μπορεί να οδηγήσει σε ανεπιθύμητα
αποτελέσματα: στην παρασιστική γραφειοκρατικοποίηση, στην πτώση της
παραγωγικότητας ή ακόμη και στη χρεοκοπία του κράτους, που δεν μπορεί να
είναι «κοινωνικό», αν δεν είναι σε θέση να πληρώνει το κόστος των κοινωνικών
δικαιωμάτων.

Είναι σκόπιμο επομένως, συμπεραίνει ο Σαρτόρι, να διακρίνουμε ανάμεσα σε
ανεύθυνη και σε «σοβαρή» αριστερά.

Το πρόβλημα της σοβαρής αριστεράς είναι να ξανασκεφτεί σε βάθος την
«υλοποίηση» των ιδεωδών της και το πώς θα αποφύγει το backfiring, το
αποτέλεσμα μπούμερανγκ.

Η αριστερά πρέπει να αντιμετωπίσει σοβαρά τη μετατροπή του ιδεώδους σε
πραγματικότητα, τον υπολογισμό των μέσων και επομένως τους κινδύνους
αλλοίωσης των σκοπών. Είναι καιρός να αναμετρηθεί με τη βεμπεριανή «ηθική
της ευθύνης» και να μην οχυρώνεται μόνο πίσω από την «ηθική της πεποίθησης»,
η οποία από μόνη της μπορεί να την οδηγήσει στη δημαγωγική διαμαρτυρία και
στο λαϊκισμό.

ART & ΘΕΑΜΑΤΑ – 08/04/2001