Ένα χρόνιο πριν την Επανάσταση, ο νεαρός Φαναριώτης λόγιος Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος βρισκόταν στην Πίζα, στην εξόριστη αυλή του φυγάδα ηγεμόνα Καρατζά. Αντίθετα με τους άλλους, αυτός δεν σκότωνε τον καιρό του. Παρακολουθούσε μαθήματα στο πανεπιστήμιο, μάθαινε αγγλικά με τη Μαίρη Σέλλευ (στην οποία αυτός παρέδιδε μαθήματα αρχαίων ελληνικών), διάβαζε συστηματικά ό,τι κυκλοφορούσε στην Ευρώπη στο χώρο των ιδεών και της πολιτικής (είχε γίνει μάλιστα σχεδόν …φιλελεύθερος). Όλα αυτά ντυμένος με την παραδοσιακή ανατολίτικη φορεσιά, τα τουρμπάνια κλπ: τα φράγκικα τα έβαλε μόνο όταν κατέβηκε στην επαναστατημένη Ελλάδα!

Στην Πίζα λοιπόν ο Μαυροκορδάτος έγραψε (στα γαλλικά) ένα μοναδικό κείμενο με τίτλο «Συνοπτικά περί Τουρκίας», με το οποίο ανέλυε την κατάσταση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και προέβλεπε τη διάλυσή της. Σκόπευε να το εκδώσει, αλλά ο Καρατζάς τον απέτρεψε, για να μην αντιδράσουν οι Αυστριακοί, οι οποίοι υποστήριζαν αναφανδόν την ακεραιότητα της επικράτειας του Σουλτάνου.  Κυκλοφόρησε, ωστόσο, σε περιορισμένο αλλά άγνωστο αριθμό αποδεκτών.

Ο Μαυροκορδάτος γνώριζε την οικτρή κατάσταση της Αυτοκρατορίας από τα μέσα. Εκείνο που προξενεί εντύπωση, είναι η ακρίβεια της ανάλυσής του. Γράφει, για τους άλλους «παρατηρητές του Ανατολικού ζητήματος»:

Πώς να γνωρίζουν την πραγματική κατάσταση μιας χώρας της οποίας η τοπογραφία και ο πληθυσμός δεν είναι καθόλου γνωστά, της οποίας η εσωτερική κατάσταση είναι ένα χάος, ενώ οι εξωτερικές της σχέσεις καλύπτονται ολοκληρωτικά από σκόνη μυστηρίου; Πώς να γνωρίζουν τις δυνάμεις μιας κυβέρνησης η οποία δεν έχει συγκεκριμένο στρατό στη μισθοδοσία της; Πώς να γνωρίζουν τέλος τα οικονομικά, εάν ο ετήσιος προϋπολογισμός, όσο κι αν είναι άγνωστος, ανεβαίνει η κατεβαίνει αναλογικά με τον αριθμό των αποκεφαλισμών και των δημευμένων αγαθών σύμφωνα με την ιδιοτροπία και την αυθαίρετη επιθυμία του αρχηγού;»

Γράφει ο Κωστής Παπαγιώργης, από το βιβλίο του οποίου τα καπάκια (εκδ. Καστανιώτη) προέρχεται το υλικό αυτής της ανάρτησης:

Ο ίδιος ο συγγραφέας αποκαλεί το γραφτό του «διπλωματικό», πράγμα που σημαίνει ότι απευθύνεται προς τις κυβερνήσεις των ευρωπαϊκών κρατών που έθεταν σε πρωτεύουσα θέση τον διαμελισμό ή τη διατήρηση του οθωμανικού κράτους. Άνοιγε διάλογο με τη Ρωσία, την Αυστρία, τη Γαλλία και την Αγγλία, διάλογο ενός Ρωμιού πολιτικού ο οποίος ετοιμαζόταν να κατέλθει σε μια χώρα που τελούσε υπό αναβρασμό και συναρτούσε την τύχη της με τις διεθνείς αποφάσεις. Άρα μιλούσε σαν αυτόκλητος αντιπρόσωπος ενός υπόδουλου έθνους και ενός ανύπαρκτου κράτους.

Μήπως όμως και η Ρωσία δεν είχε δεσποτικό καθεστώς; Ο Μαυροκορδάτος διατυπώνει την άποψη ότι ο χριστιανισμός οδηγεί στον πολιτισμό, ενώ το Κοράνι στη βαρβαρότητα.

(Το επιχείρημα αυτό συνεχίζει συζητιέται ακόμα και στις μέρες μας, πχ στο διάλογο για την ένταξη της Τουρκίας στην ΕΕ)

Οι περιγραφές του Μαυροκορδάτου για την οθωμανική εξουσία είναι χαρακτηριστικές. Γράφει πχ για την εξουσία του βεζύρη:

Μερικές φορές συμβαίνει να μη γνωρίζει να διαβάζει ή να γράφει. Μόλις που γνωρίζει να ομιλεί την ίδια του τη γλώσσα και παρά τη χονδροειδή άγνοια βρίσκεται στην κορυφή όλων των υποθέσεων.

Προσθέτει ότι το σουλτανικό καθεστώς δεν αναγνωρίζει κανένα έγγραφο σαν αποδεικτικό στοιχείο, ούτε καμιά υπογραφή.

Μεγάλο ενδιαφέρον έχει η ανάλυση της πληθυσμιακής συγκρότησης της Αυτοκρατορίας, με την υπόμνηση ότι δεν έχει γίνει ποτέ απογραφή και δεν υπάρχει κατάστιχο γεννήσεων ή θανάτων.

(Στο σημείο αυτό άλλες πηγές υποστηρίζουν το αντίθετο: ότι υπήρχε τέλεια οργανωμένο σύστημα ληξιαρχικής καταγραφής, ειδικά για τα μιλέτια)

Αντιγράφω από τον Παπαγιώργη:

Με βάση την έννοια του έθνους, ο πληθυσμός της Τουρκίας φτάνει τα είκοσι τρία εκατομμύρια, όπου επτά εκατομμύρια είναι Τούρκοι, έξι εκατομμύρια είναι Έλληνες, δύο εκατομμύρια είναι Σέρβοι, Βλάχοι, Μολδαβοί, ένα εκατομμύριο είναι Αλβανοί, τέσσερα εκατομμύρια είναι Άραβες, και τρία εκατομμύρια είναι Εβραίοι, Τουρκομάνοι και Δρούζοι. Συμπέρασμα: «Το σύνολο των μουσουλμάνων, οπαδών του Μωάμεθ, είναι κάτω από τοι μισό του συνόλου των κατοίκων. Οι Τούρκοι, ως κυρίαρχο έθνος, δεν αποτελούν ούτε το ένα τρίτο του πληθυσμού της αυτοκρατορίας τους».

Περνώντας στην πληθυσμιακή καταμέτρηση της ευρωπαϊκής περαιτέρω Τουρκίας, οι αριθμοί είναι υποβλητικοί: επί συνόλου εννέα εκατομμυρίων τριακοσίων χιλιάδων κατοίκων, έχουμε δύο εκατομμύρια τριακόσιες χιλιάδες Τούρκους, τρία εκατομμύρια τριακόσιες χιλιάδες Έλληνες, δύο εκατομμύρια Σέρβους, Βλάχους, Μολδαβούς, ένα εκατομμύριο Αλβανούς, πεντακόσιες χιλιάδες Αρμένιους και τριακόσιες χιλιάδες Εβραίους. Σε κάθε δύο Τούρκους αντιστοιχούν επτά άτομα άλλων εθνοτήτων. Κατά περιοχές η μειονεξία του τουρκικού στοιχείου είναι εμφανέστερη: στη Βλαχία και στη Μολδαβία δεν υπάρχει ούτε ένας Τούρκος’ τα ίδια περίπου στη Σερβία’ στη Βουλγαρία η αναλογία είναι ένας προς δύο ντόπιους’ στην Ήπειρο και στον Μωριά ένας Τούρκος αντιστοιχεί σε οχτώ Έλληνες.

Ο Μαυροκορδάτος δεν διστάζει να κάνει λόγο για το δικαίωμα της ελληνικής εθνικής ομάδας σε «συλλογική αυτοδικία», δηλαδή σε επανάσταση. Προτείνει λοιπόν τη δημιουργία μιας «ελληνικής αυτοκρατορίας», η οποία θα περιλάμβανε την ευρωπαϊκή Τουρκία και τη Μικρά Ασία. Δικαιολογεί αυτή τη μεγαλεπήβολη απαίτηση συνδέοντας τους Έλληνες του καιρού του με την αρχαία Ελλάδα – και αγνοώντας το βυζάντιο. Γράφει:

Δεν είμαστε, αναρωτιούνται, οι πραγματικοί αυτόχθονες αυτής της χώρας; Δεν είμαστε οι φυσικοί κληρονόμοι του εδάφους που ανήκε στους προγόνους μας; (…) Αυτοί οι Ασιάτες κατακτητές δεν έχουν κανένα δικαίωμα ιθαγένειας’ ήρθαν να αποσπάσουν με τη βία εκείνα τα οποία κατείχαμε και δια της βίας εμείς πρέπει να τα ανακτήσουμε»

Αυτά όμως τα έγραφαν και τα έλεγαν κι άλλοι. Εκείνο που κάνει το Μαυροκορδάτο να ξεχωρίζει είναι η οξυδερκής σύνδεση της επικείμενης επανάστασης όχι με τη Ρωσία (όπως ευελπιστούσε η Φιλική Εταιρεία), αλλά με τις δυνάμεις της Δύσης. Η οποία Δύση όφειλε να μην αφήσει τη Ρωσία να κυριαρχήσει, όφειλε δηλαδή να συνδράμει αυτή τις επικείμενες επαναστατικές διαδικασίες.

Βλέπουμε ότι ο Μαυροκορδάτος ήξερε πολύ καλά την κατάσταση της Τουρκίας, προέβλεπε τις επαναστατικές κινήσεις στα Βαλκάνια που θα οδηγούσαν στη διάλυση της Αυτοκρατορίας και είχε εξαρχής ξεκάθαρο δυτικό προσανατολισμό. Ωστόσο, όπως παρατηρεί ο Παπαγιώργης, δε γνώριζε καθόλου τις πραγματικές συνθήκες στο θέατρο της Επανάστασης, δηλαδή στο Μωριά και τη Ρούμελη.

Αυτό δεν τον εμπόδισε να έρθει και να πρωταγωνιστήσει. Δυστυχώς, απαρνούμενος με ψυχρό οπορτουνισμό τον φιλελευθερισμό της Πίζας και εκφράζοντας πολιτικά τα συμφέροντα των κοτζαμπάσηδων, έναντι των καπεταναίων και του Υψηλάντη: έτσι εξασφάλισε ηγετικό ρόλο για τον εαυτό του και παρόλο που έθεσε τους όρους για να δημιουργηθεί ένα σύγχρονο ευρωπαϊκό κράτος, παραλίγο να χαντακώσει την Επανάσταση. Μόνο να φανταστούμε μπορούμε πως θα είχε γραφτεί η νεότερη ευρωπαϊκή Ιστορία  αν ο ικανότατος φαναριώτης πολιτικός, ο μοναδικός Έλληνας παράγοντας της εποχής που μπορούσε να έχει εποπτική εικόνα της διεθνούς κατάστασης  (πλην του Καποδίστρια, ο οποίος ωστόσο δεν πήρε μέρος στην Επανάσταση),  συμμαχούσε με τους Κολοκοτρώνη- Υψηλάντη και τους βοηθούσε να επιβάλλουν το «γκοβέρνο μιλιτάρε» που επιδίωκαν στα 1821-22.

*

Δείτε ακόμα, για την καθυστερημένη αλλά καθοριστική συνεργασία του Μαυροκορδάτου με τον Κολοκοτρώνη:

http://www.tovima.gr/opinions/article/?aid=120701

*

Η απεικόνιση του Μαυροκορδάτου, στα 1826.