unnamed

Μιχάλης Μιχελής

Υπάρχουν ηρωικές εποχές;

Αυτές που η αυτοθυσία, έχει τα χαρακτηριστικά της ανιδιοτελούς ευγένειας;

Η πατρίδα, η τόλμη, η ιδεολογία ως κίνητρα ψυχικής ανάτασης, ως αγαθά αναντικατάστατης φροντίδας, συγκίνησαν προβλημάτισαν και οδήγησαν τους πολεμικούς ανταποκριτές (μιας άλλης ιστορικής εποχής), να μας δώσουν γραπτές εικόνες, που παραβαλλόμενες  στον τρέχοντα χρόνο με τον ρέοντα «τηλεφωνικό/τηλεοπτικό λόγο», μας οδηγούν αναπόφευκτα σε νοσταλγικούς συγκρητισμούς.

Λοιπόν; Θα υπήρχε ο «μύθος» του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου, χωρίς τον Χεμιγουέι; Η Οκτωβριανή Επανάσταση δίχως τον Τζον Ριντ; Το Αφγανιστάν, η Σομαλία και το Ιράκ, χωρίς τον Γουίλιαμ Φόλμεν. Η περιπέτεια της Κριμαίας του 1853-1856, αν ο Λέον Τολστόι δεν έγραφε τις τρείς ιστορίες του;

Εικοσιεξάχρονος στρατιωτικός βρίσκεται το 1854 να πολεμά στα οχυρά της Σεβαστουπόλεως. Μας φέρνει την ατμόσφαιρα της πόλης, μέσα από τη γραφή των σύντομων αναφορών του, που κυκλοφόρησαν (1855) με τον τίτλο: «Εικόνες Σεβαστουπόλεως» (Севастопольские рассказы, Sevastopolskiye rasskazy). Αυτές θ’ αποτελέσουν αργότερα την μαγιά της αφήγησης στο «Πόλεμος κι Ειρήνη».

unnamed2

Τα τρία μέρη (Δεκέμβρης, Μάϊος και Αύγουστος), έχουν την οπτική των γεγονότων της κάθε εποχής, με βάση την ματιά ενός προσώπου, που κυλάει η ζωή παράλληλα μ’ εκείνη του Τολστόι.

Λες και δεν πήγε να πολεμήσει ο ίδιος. Λες και του ταιριάζει καλύτερα ο ρόλος του αδρανούς παρατηρητή. Τον βολεύει λοιπόν περισσότερο η αντωνυμία «εσύ», για να περιγράψει στο δεύτερο πρόσωπο το πρόχειρο νοσοκομειακό κατάλυμα, τους τραυματισμένους κι ακρωτηριασμένους στρατιώτες, τον όλεθρο και τη θλίψη των πολιορκημένων συμπατριωτών του.

Ο πόλεμος για τον Τολστόι (τον Δεκέμβρη του 1854) είναι η έκφραση του πάθους. Η εκφορά του εγωισμού. Η  ερεβώδης ασύλληπτη εικόνα που δεν χωράει με τίποτε σαν έννοια, μέσα στο δικό μου κόσμο. Γι αυτό και λεκτικά αποστασιοποιείται. Οι ρεπορταζιακές του περιγραφές είναι καταλυτικές, στην καταγραφή της καταστροφής, οι εικόνες που παρουσιάζει είναι σκληρές.

Η έκβαση του πολέμου τον Μάιο, τον προβληματίζει και τον κάνει πιο ψυχαναλυτικό. Αντιπαραβάλει την ματαιοδοξία των εισβολέων (Γάλλων, Βρετανών, Οθωμανών και λοιπών συμμάχων τους), με το  ηθικό καθήκον των πολιορκημένων κι αν αξίζει πράγματι η όποια θυσία. Αν η αλήθεια είναι το κίνητρο της όποιας άμυνας. Αν η ειρήνευση  θα είναι αληθοφανής ηρεμία. Αν τελικά οι άνθρωποι φτιάχτηκαν για να πολεμούν, θυσιάζοντας τη ζωή τους  για ένα κολλημένο ψέμα στο μυαλό τους.

«Η Σεβαστούπολη τον Αύγουστο», είναι για τον Τολστόι η ιστορία των δυο αδελφών, που μιλούν για τις εμπειρίες τους στην μάχη του Inkerman, στο γιατί χάθηκε ο πόλεμος, επαναφέροντας στις ατέλειωτες συζητήσεις τους, τα πολλά οδυνηρά υπαρξιακά τους «γιατί», που αναζητούν να δικαιολογήσουν τη συντριβή τους.  Στα  μέσα του Αυγούστου η απελπισία είχε φτάσει στο κατακόρυφο, μετά από τους ατέλειωτους βομβαρδισμούς της πολιορκημένης πόλης. Λίγες μέρες πριν την ηρωική έξοδο των στρατευμάτων της Σεβαστουπόλεως που θα καθορίσει τις εξελίξεις, ο Τολστόι  κατορθώνει εντέχνως  ν’ αποφεύγει όλα τούτα τα δραματικά γεγονότα, ψάχνοντας αλλού διέξοδο.  Στο θεσπέσιο τοπίο, στο ροδαλό ουρανό και στην ομορφιά της Κριμαϊκής γης, αναζητεί τον υπαρξιακό του λυτρωμό. Τα ερωτήματα του, επαναλαμβάνουν το ζουμί της ζωής. Αν αγαπούσαμε τη φύση, αν δεν χαραμίζαμε την ομορφιά με την καταστροφή, αν οι άνθρωποι παράταγαν τις σημαίες, μπορεί να είχε περάσει αλλιώς η ζωή μας.

unnamed3

Στην Κριμαία του 19ου αιώνα γεννήθηκε το πολεμικό ρεπορτάζ.  Ο αντιμιλαταρισμός μέσα από το διήγημα του Ινίτσιο Ταργκέτι («Μια ευγενής τρέλα»), αλλά και η πολιτική ειρωνεία, όπως την καταγράφει ένα φαντασιακό, αλλά σημαδιακό (και τόσο επίκαιρο) διήγημα: «Υπόθεση Τζέιν Έιρ» (The Eyre Affair, 2001). Εκείνος ο τρισκατάρατος πόλεμος στην Κριμαία, δεν θα τελειώσει ποτέ;

 

Μιχάλης Μιχελής